تلکس ترابر نيوز :پايگاه خبري تحليلي حمل و نقل : سازوكار همكاري بين‌المللي براي همزيستي با رودخانه بزرگ كشتيراني دانوب
جمعه، 31 فروردین 1403 - 22:09     کد خبر: 105350

پادشاه رودخانه‌هاي اروپا، از جنگل‌هاي سياه باواريا تا درياي سياه، در پهنه‌ ۱۰ كشور روان است. دانوب با حوضه آبريزي به وسعت ۸۰۰ هزار كيلومترمربع، معادل ۱۰درصد مساحت اروپا، در قلمرو ۱۹ كشور گسترش يافته است.
ترابر نيوز:
رودخانه دانوب

 

فصلنامه معماري و فرهنگ . سال هفدهم . شماره‏ پنجاه‌وششم . بهار ۱۳۹۸ . صفحات ۹۲ تا ۹۷طوبي جعفري

بندر تانائيس كه بر كنار «دُن» در درياي سياه قرار داشت، كارش اين بود كه كالاي شرق را تحويل گيرد، و باز تحويل دهد به قايق‌هايي كه ۱۰ قدم آن طرف‌تر آماده بودند تا داخل دهانه دانوب شوند، و به طرف غرب پيش بروند و بسته‌هاي ابريشم چيني به دختران و همسران رؤساي قبايل داخل اروپا، در كنار جنگل‌ها، و در درون شاتوها و قلعه‌هاي كنار رودخانه تحويل دهند، و از آن‌جا، قلع و ساير كالاهايي كه از انگلستان به بُروژ رسيده، و از آن‌جا در مسير رود ويستول يا راين قرار گرفته يا در كوهستان‌هاي سوئيس و مركز اروپا به سرچشمه دانوب رسيده بود، در خود بار كنند. آن را به شرق برسانند، تا از كناره‌ها به شهرهاي شمالي يونان و بالاخره به سواحل مديترانه منتقل شود.

برگرفته از كتاب از سير تا پياز نوشته محمد‌ابراهيم باستاني پاريزي

پادشاه رودخانه‌هاي اروپا، از جنگل‌هاي سياه باواريا تا درياي سياه، در پهنه‌ ۱۰ كشور روان است. دانوب با حوضه آبريزي به وسعت ۸۰۰ هزار كيلومترمربع، معادل ۱۰درصد مساحت اروپا، در قلمرو ۱۹ كشور گسترش يافته است. جمعيتي بيش از ۸۰ ميليون نفر با ۲۰ زبان رسمي و پيشينه‌هاي تاريخي گوناگون در اين حوضه زندگي مي‌كنند، كه براي تأمين آب آشاميدني، توليد انرژي، كشاورزي و حمل‌و‌نقل به اين رودخانه بسيار وابسته‌اند. رود دانوب با درازاي ۲۷۸۰ كيلومتر، دومين رودخانه اروپا و بيست‌و‌هشتمين در دنيا و درعين‌حال بين‌المللي‌ترين رود جهان شمرده مي‌شود. اين رودخانه از ميان چهار پايتخت اروپا وين، براتيسلاوا، بوداپست و بلگراد مي‌گذرد.

حوضه آبريز دانوب از سه بخش بالايي، مياني و پاييني تشكيل شده است. حوضه بالايي از آلمان تا براتيسلاوا در اسلواكي امتداد يافته است. حوضه مياني كه بزرگ‌ترين بخش است، تا سدهاي «آيرن گيت»[۱] در مرز ميان صربستان و روماني ادامه مي‌يابد. حوضه پاييني در پهنه‌ زمين‌هاي پست، فلات‌ها و كوه‌هاي روماني و بلغارستان گسترده شده است. در انتها، رودخانه پيش از پيوستن به درياي سياه، به سه شاخه اصلي تقسيم مي‌شود، و دلتاي دانوب را با مساحتي حدود ۶۷۵۰ كيلومتر‌مربع به وجود مي‌آورد.

تنوع زيستي موجود در اين زيست‌بوم، از گونه‌هاي گياهي و حيواني گوناگون گرفته تا زيستگاه‌هاي در شرايط بحران، بسيار ارزشمند است. رودخانه‌ها و جويبارها، يخچال‌هاي با شيب تند و مرتفع، كوه‌ها و تپه‌هاي افراشته، پهنه‌هاي بلندتر از سطح دريا، دشت‌هاي پست و تالاب‌هاي حدوداً هم‌تراز با سطح دريا، نمودهايي از گوناگوني اين زيست‌بوم هستند. بخشي از پهنه‌ اين زيست‌بوم با گونه‌ها و زيستگاه‌هاي ممتاز و باارزشِ زيست‌شناختي نسبتاً دست‌نخورده باقي ‌مانده و تشكيل‌دهنده‌ ميراث طبيعي بي‌نظيري است كه بايد حفاظت شود. در بسياري از موارد، تنوع زيستي در حوضه‌ پاييني رودخانه بيش‌تر است.

جنگل‌هاي رسته در محل فرو‌نشست سيلاب‌ها و حاشيه رودخانه‌ها، مرداب‌ها، دلتاها، مسيل‌ها، ساحل درياچه‌ها، و ديگر تالاب‌ها اجزاي اصلي مؤثر در تنوع زيستي و هيدرولوژي اين حوضه هستند. بسياري از اينها در سراسر حوضه گسترده شده و براي ميليون‌ها نفر از مردم، منبع ارزشمند آب آشاميدني محسوب مي‌شوند. دلتاي دانوب به وسعت 675 هزار هكتار مهم‌ترين تالاب در حوضه‌ رود و به‌عنوان پهنه فرامرزي ميراث جهاني يونسكو و ذخيره‌گاه زيست كره و انسان شناخته شده است(Zavadsky,2007:8).

در حقوق بين‌الملل، رودخانه‌اي كه از درون سرزمين دو يا چند كشور مي‌گذرد و يا از ميان دو كشور عبور و آنها را از هم جدا كرده و مرز طبيعي ميان آنها محسوب مي‌شود، به‌عنوان «رودخانه بين‌المللي» شناخته مي‌شود. در خصوص رودخانه‌هاي بين‌المللي، هر كشور حاكميت خود را بر روي قسمتي از رودخانه كه از ميان قلمرواش جاري است اعمال مي‌كند (زرقاني و لطفي، ۱۳۹۰). هر نوع تصميم‌گيري مربوط به بهره‌برداري از آب و منابع طبيعي حوضه‌ رودخانه‌هاي بين‌المللي مي‌تواند در شكل‌گيري‌هاي سياسي در روابط ميان كشورها با يكديگر، روابط ميان دولت‌ها و مردم و هم‌چنين در شرايط زيست‌محيطي هر يك از كشورهاي واقع در حوضه‌ آبريز تأثير گذاشته، و اثرات هر تصميم درباره‌ حوضه‌ آبريز رود اعم از اين‌كه رودخانه در داخل كشورها و يا بين آنها باشد معمولاً داراي ابعاد و سويه‌هاي فراكشوري، منطقه‌اي، جهاني و بين‌المللي است (حافظ‌نيا، ۱۳۸۵: ۱۰۲).

در دو سده‌ گذشته، اكوسيستم‌هاي آبي حوضه آبريز دانوب، تنوع زيستي، و كيفيت و كميت آب به‌طور چشمگيري تحت‌تأثير فعاليت‌هاي انساني قرار گرفته‌اند. براي مثال، حدود ۸۰ درصد از تالاب‌ها و دشت‌هاي سيلابي دانوب در پايان قرن نوزدهم از بين رفته كه موجب تهديد و در معرض خطر قرار گرفتن زيستگاه‌هاي گونه‌هاي مهمي همچون پليكان‌ها در دلتاي دانوب و سگ‌هاي آبي در بخش بالايي رودخانه شده است.

آلودگي به ويژه آلودگي ناشي از مواد آلي و مواد غذايي هم‌چنان مشكل جدي دانوب است. در دهه‌هاي ۷۰ و ۸۰ ميلادي، آلودگي ناشي از مواد غذايي بيش از حد، به عدم‌تعادل شديد زيست‌محيطي منجر شد. ورود روان‌آب رودخانه به دريا و به دنبال آن غني شدن بيش از حد مواد مغذي در ده‌ها هزار كيلومترمربع از آب‌هاي غرب درياي سياه، باعث رشد متراكم گياهان و كمبود اكسيژن شد و در مقياسي بزرگ مرگ جانوران را در پي داشت؛ كاهش ميزان اكسيژن آب، از تنوع‌زيستي مي‌كاست و كيفيت آب نيز بدتر مي‌شد.

بخش بزرگي از اين آلودگي از فعاليت‌هاي كشاورزي، پسماندهاي شهري زباله‌هاي توليد شده توسط انسان و مواد شوينده و از صنعت سرچشمه مي‌گيرد. مواد سمي تهديدي اساسي هستند و با بروز حوادث در كارهاي معدني و شيميايي وضعيت را بدتر مي‌كنند. وقوع سيل و اثرات منفي ناشي از آن هم‌چنان در منطقه رو به افزايش است. تردد كشتي‌ها و قايق‌ها در اين آبراهه، احداث سدهاي مولد برق، كانال‌سازي رودخانه، استخراج و برداشت شن و ماسه، بهره‌برداري بي‌رويه از آب‌هاي زيرزميني و تغييرات آب‌و‌هوايي دنيا نيز از جمله تهديدات اصلي براي محيط‌زيست دانوب به‌شمار مي‌آيند.

به‌دنبال گذار سياسي پس از سال ۱۹۸۹ كاهش چشمگيري در فعاليت‌هاي صنعتي و كشاورزي پديد آمد و شدت اثرات انساني را در حوضه رود دانوب و درياي سياه كاهش داد. بااين‌حال، از آن‌جا كه همراه با بهبود شرايط اقتصادي، پتانسيل آلودگي افزايش مي‌يابد هنوز لازم است براي به‌حداقل رساندن اثرات كشاورزي و فعاليت‌هاي صنعتي، شيوه‌هاي درست ارائه شود. ناكارآمدي يا نبود تأسيسات تصفيه فاضلاب در كشورهاي بخش مياني و پاييني دانوب نيز هم‌چنان تهديد مهمي است (Zavadsky,2007:9).

مديريت يكپارچه حوضه آبريز رودخانه [IRBM))

پيچيدگي مسائل حوضه رود دانوب كه از تعداد زياد كشورهاي واقع در اين حوضه، تفاوت در عملكرد اقتصادي اين كشورها، دارايي‌هاي زيستي هر كشور، آسيب‌هاي وارده در گذشته و تهديدات مستمر تأثيرات انساني نشئت مي‌گرفت نياز به بهره‌گيري از يك چارچوب كلي يا سازوكاري جامع براي مديريت پايدار حوضه را ضرورت مي‌بخشيد.

كشورها به‌طور فزاينده، و هر روز بيش‌تر از ديروز، «مديريت يكپارچه حوضه آبريز رودخانه (IRBM)» را به‌عنوان مكانيسم اصلي براي رسيدگي به مسائل و تأثيرات آنها پذيرفتند. كشورهاي اصلي دانوب در سال ۱۹۹۴ با امضاي «كنوانسيون حفاظت از رودخانه دانوب» به انجام همكاري‌هاي فرامرزي براي حفاظت از دانوب متعهد شدند. ۱۴ كشور حوضه دانوب (اتريش، بوسني و هرزگوين، بلغارستان، كرواسي، جمهوري چك، آلمان، مجارستان، مولدووا، مونته‌نگرو، روماني، صربستان، اسلواكي، اسلووني، اوكراين) به همراه اتحاديه اروپا در سال 1998 «كميسيون بين‌المللي براي حفاظت رود دانوب [ICPDR را تأسيس كردند. اين كميسيون كه بزرگ‌ترين نهاد بين‌المللي متشكل از كارشناسان مديريت حوضه رودخانه در اروپاست به اجراي كنوانسيون حفاظت از رودخانه دانوب متعهد است و مأموريت آن ترويج و هماهنگ كردن مديريت منابع آب پايدار براي استفاده همه مردم ساكن در حوضه رود دانوب است. ICPDR همچون جايگاهي براي هماهنگ كردن مديريت آب عمل مي‌كند. در اين كميسيون طرف‌هاي هم‌عهد و هم‌پيمان توافق كرده‌اند تا اقدامات قانوني، اداري و فني لازم را براي پاك، سالم و ايمن نگه‌داشتن دانوب و شاخه‌ها و انشعاب‌هاي آن به‌عمل آورند (ICPDR,2016:6).

دو گروه ICPDR را هدايت مي‌‌كنند: «گروه نشست عادي» كه سياست و استراتژي كميسيون را مقرر مي‌كند و «گروه كاري دائم» كه دستورالعمل‌ها را تهيه كرده و بستر تصميم‌گيري‌ها را آماده مي‌كند.

«گروه‌هاي تخصصي» بخشي مهم و اساسي از ساختار ICPDR هستند. اين گروه‌ها الزامات مندرج در كنوانسيون و اجراي رهنمودهاي مربوط به «مديريت ساختار آب» اتحاديه اروپا و «مديريت سيل» اتحاديه اروپا را در دستور كار و موردتوجه قرار مي‌دهند.

گروه‌هاي تخصصي شامل اين گروه‌ها هستند:

 . گروه تخصصي مديريت حوضه رودخانه؛
. گروه تخصصي پايش و ارزيابي؛
. گروه تخصصي الزامات و تمهيدات؛
. گروه تخصصي حفاظت در برابر سيل؛
. گروه تخصصي پيشگيري و كنترل حوادث؛
. گروه تخصصي مديريت اطلاعات و GIS؛
. گروه تخصصي مشاركت عمومي؛
. گروه تخصصي راهبردي (ICPDR,2016:6).

«كارگروه‌ها» تحت مسئوليت گروه‌هاي تخصصي دائمي تشكيل مي‌شوند و نمايندگاني را از گروه‌هاي تخصصي موجود يا ديگر كارشناسان مدعو دربرمي‌گيرند. اين گروه‌ها متشكل از متخصصان و كارشناسان موردنياز براي انجام كاري خاص هستند. گروه‌هاي كاري براي حل مسائل مربوط به هيدرومورفولوژي، اقتصاد، مديريت آب‌هاي زيرزميني و مواد مغذي شكل گرفته‌اند.

كارگروه‌ها شامل اين گروه‌ها هستند:

 . كارگروه هيدرومورفولوژي؛
. كارگروه اقتصادي؛
. كارگروه آب‌هاي زيرزميني؛
. كارگروه مواد مغذي (ICPDR,2016:7).

اعضاي ناظر ICPDR

مديريت آب مسئوليتي اجتماعي و همگاني است و مشاركت فعال ذي‌نفعان حوضه دانوب، اصل محوري در كار ICPDR است. ۲۳ سازمان تاكنون اين فرصت را يافته‌اند كه عضو ناظر ICPDR شوند، برخي از آنها عبارتند از:

  . كميسيون درياي سياه؛
 . انجمن مركزي لايروبي؛
 . انجمن جامعه مدني دانوب؛
 . انجمن محيط‌زيست دانوب؛
 . كميسيون گردشگري دانوب؛
. اتحاديه ماهيگيران اروپايي؛
. اتحاديه بارج(دوبه)داران اروپا؛
. انجمن اروپايي آب؛
. انجمن بين‌المللي تحقيقات دانوب؛
. انجمن بين‌المللي شركت‌هاي تأمين آب در منطقه حوضه رود دانوب؛
. برنامه بين‌المللي هيدرولوژي يونسكو؛
. كنوانسيون رامسر (براي تالاب‌هاي مهم بين‌المللي) (ICPDR,2016:7).



برنامه مديريت حوضه رود دانوب [۴]DRBM

آقاي ميتجا بريچچ[۵]، وزير محيط‌زيست و برنامه‌ريزي فضايي اسلووني و رئيس كميسيون بين‌المللي حفاظت از رودخانه دانوب در سال ۲۰۱۰ مي‌گويد:

«در سال ۱۹۹۴ ، ما سفر خود را به سوي رابطه و همكاري بين‌المللي آغاز كرديم. نخست بايد تدبير مي‌كرديم تا بدانيم كه كجاييم و چگونه‌ايم. با انتشار برنامه مديريت حوضه رود دانوب در سال ۲۰۰۹، اكنون دقيقاً مي‌دانيم كه به كجا مي‌رويم و چطور بايد به آن‌جا برسيم. اين برنامه، علامت راهنماي اصلي براي ما در سفر به سوي حوضه پايدار دانوب است (ICPDR,2015:3)».

صرف ۹ سال براي مطالعه و برنامه‌ريزي، برنامه مديريت حوضه رود دانوب را به يكي از جامع‌ترين تجزيه‌وتحليل‌هايي تبديل كرده كه تاكنون براي بررسي موقعيت و دستيابي به گزينه‌هاي مديريت يك سيستم رودخانه‌اي بزرگ انجام شده است. حاصل كار مشترك بيش از ۲۰۰ كارشناس از ۱۴ كشور و اتحاديه اروپا و هم‌چنين صدها نفر از مردمي كه در اين منطقه زندگي مي‌كنند، سندي است كه آينده رودخانه‌هاي دانوب را براي نسل‌هاي آينده ايمن مي‌كند. اين طرح با مروري دقيق از حوضه، برنامه اقدامات مشترك براي هدايت فعاليت‌ها در ۲۵۱۱۷ كيلومتر شبكه رودخانه‌هاي جاري در اين حوضه را واكاوي و بررسي كرده است. بهره‌گيري از رويكرد «از سرچشمه تا دريا»، به استفاده پايدار از منابع دانوب كمك مي‌كند و الزامات اساسي دستورالعمل چارچوب آب اتحاديه اروپا را در كانون توجه قرار داده است (ICPDR,2015:5).

چشم‌انداز «برنامه مديريت حوضه رود دانوب»

«مديريت ساختار آب» اتحاديه اروپا تمام كشورهاي عضو اتحاديه را ملزم كرده است كه آب‌هاي سرزمينشان را تا سال ۲۰۱۵ (يا حداكثر تا سال ۲۰۲۷) از حداقل شرايط مطلوب برخوردار كنند. برنامه DRBM آن دسته مشكلات اصلي فرامرزي از مسائل مربوط به مديريت آب را در كانون توجه قرار داده است كه مي‌تواند به‌طور مستقيم يا غير‌مستقيم بر كيفيت رودخانه‌ها و درياچه‌ها و نيز آب‌هاي زيرزميني تأثير گذارد: آلودگي مواد آلي، آلودگي ناشي از مواد مغذي، آلودگي مواد خطرناك و تغييرات هيدرومورفولوژيكي. بر اساس تصوير دقيقي كه در حال حاضر از آب‌هاي حوضه دانوب در دست است، برنامه DRBM براي هر موضوع چشم‌اندازهايي را براي دستيابي به محيط‌زيست آبي بهبود‌يافته و پايدار ترسيم مي‌كند (ICPDR,2015:10).

كشورهاي هم‌پيمان چگونه با هم به اهداف برنامه مي‌رسند

به‌منظور حركت به‌سوي چشم‌انداز برنامه دانوب، برنامه اقدامات مشترك تدوين شده كه شامل عمليات خاص و سناريوهايي براي سراسر پهنه‌ حوضه، همراه با پيش‌بيني نتايج محتمل آنها، تا سال ۲۰۱۵ و پس از آن است. اين برنامه كاملاً بر برنامه ملي اقدامات هر كشور حوضه دانوب مبتني بوده و بايد حداكثر تا سال ۲۰۱۲ اجرا مي‌شد. فراتر از اين، برنامه اقدامات مشترك هم‌چنين، آن دسته از اقدامات پيشنهادي را كه براي رسيدن به الزامات «مديريت ساختار آب» اتحاديه اروپا در سطح حوضه كفايت نمي‌كند مشخص كرده و عمليات اضافي لازم را نيز پيشنهاد كرده است. برنامه نشان داده، كجا به انجام عمليات نيازمند است و هم‌چنين كجا به پايش بيش‌تري نياز دارد. براي رسيدن به الزامات «مديريت ساختار آب» اتحاديه اروپا، جاهايي از حوضه كه در حال حاضر به وضعيت مطلوب دست يافته و بايد اين وضعيت در آن‌جا حفظ شود و نيز جاهايي كه هنوز آب در آنها به وضعيت مطلوب نرسيده و نياز به بهبود بخشيدن و بهسازي دارند، در برنامه مشخص شده است. «مديريت ساختار آب» اتحاديه اروپا معافيت‌هايي را درباره‌ اهداف عمومي برنامه قائل شده كه اجازه مي‌دهد اجراي برنامه از مهلت تعيين شده (يعني سال ۲۰۱۵) فراتر رود و سخت‌گيري كم‌تري در اهداف زيست‌محيطي يا اجراي پروژه‌هاي جديد لحاظ شود؛ اين معافيت‌ها براي فراهم آوردن شرايط مناسب براي دستيابي به اهداف برنامه دانوب در نظر گرفته شده است. چنين معافيت‌هايي در ۲۸۹ رودخانه از ۶۸۱ رودخانه حوضه دانوب (تقريباًً ۴۰ درصد از رودخانه‌هاي حوضه) اعمال شده است (ICPDR,2015:15).

درس‌ها و آموخته‌ها

از اجراي برنـامه حوضه دانوب مي‌توان درس‌هـايي آمـوخت. بعضي از ايـن آموخته‌هـا قـابل‌انتقال به ديـگر حوضه‌هـاي رودخـانه‌اي در سراسر جهـان هستند. برخي از درس‌ها ويژه دانوب و نتيجه فرايندهـاي سيـاسي و اقتصـادي هستند كه طي ۱۵ سال گذشته در اين حوضه ‌ــ براي مثال ورود اتحاديه اروپا ‌ــ رخ داده است. بنابراين مهم است كه هر حوضه‌اي متفاوت از ديگري ملاحظه و بررسي شود (Zavadsky,2007:3).

اجراي برنامه به دو پيش‌شرط كليدي نياز داشت. نخست، كشورهاي دانوب از اراده سياسي لازم براي همكاري با يكديگر و به كار بستن برنامه برخوردار بودند. دوم، كمك‌هاي مالي بين‌المللي به كشورها آن‌چنان ارزشمند بود تا كشورهاي حوضه دانوب بتوانند پايه‌هاي مقدماتي را بسازند و براي همه مديران برنامه دانوب نيز اهميت داشت كه از هماهنگي اعطا‌كنندگان كمك براي حمايت از تمركز استراتژيك و حفظ منافع و دستيابي به موقعيت برنده برنده، اطمينان يابند. اين پيش‌شرط‌ها فراهم‌آوردن مصالح مورد‌نياز زير را براي كاركرد برنامه دانوب تسهيل كرد:

۱. چارچوب قانوني منطقه‌اي؛

۲. نهاد هماهنگ‌كننده منطقه‌اي؛

۳. برنامه‌ها و اقدامات مشترك؛

۴. اطلاعات مبتني بر مستندات؛

۵. فناوري‌ها و شيوه‌هاي برتر؛

۶. مشاركت عمومي و ارتباطات.


 منابع

حافظ‌نيا، محمدرضا (۱۳۸۵). اصول و مفاهيم ژئوپلتيك. مشهد: پاپلي.

زرقاني، سيد هادي؛ لطفي، امين (۱۳۹۰). «نقش رودهاي مرزي در همكاري و همگرايي منطقه‌اي»، جغرافيا و توسعه‌ ناحيه‌اي.

ICPDR (2015). Flood Risk Management Plan for the Danube River Basin District.

ICPDR (2016). Shared waters – joint responsibilities, ICPDR Annual Report 2016.

ICPDR (2015). The Danube River Basin Management Plan 2009-2015, Summary -The sustainable future for the Danube waters.

Zavadsky, Ivan (2007). 15 years of managing the Danube river basin 1991- 2006, Interntional commision for the protection of the Danube river, The Danube regional project.


[1] Iron gate

[2] Integrated River Basin Management (IRBM)

[3] International Commission for the Protection of the Danube River (ICPDR)

[4] Danube River Basin Management (DRBM)

[5] Mitja Bricelj

طوبي جعفري

شهرهويت و چالش‌هاي محيطي

آلودگي شهريبلاياي طبيعيپرونده هويت و چالش‌هاي محيطيرودخانه شهريشماره ۵۶ مجله معماري و فرهنگمعماري و محيط زيست


برگشت به تلکس خبرها